|
ftyk vkink izcU/ku ;kstuk (izFke izk:i) lhdj lg;ksx % ;wfulsQ] jktLFkku ftyk iz'kklu o vkink izcU/ku dsUnz] g-p-ek- jktLFkku yksd iz'kklu
laLFkku] t;iqj nwjHkk"k
0141&2701780@2704950&6] QSDl 2705420] 2702542] bZ&esy cdm_ripa1@rediffmail.com |
|
|
i`"B
la[;k |
||
|
v/;k;&1 |
|
||
|
1-1 |
|
||
|
1-2 |
|
||
|
1-3 |
|
||
|
1-4 |
|
||
|
v/;k;
& 2 |
|
||
|
2-1 |
|
||
|
2-2 |
|
||
|
2-3 |
|
||
|
2-4 |
|
||
|
2-5 |
|
||
|
v/;k;
& 3 |
|
||
|
3-1 |
|
||
|
3-2 |
|
||
|
3-3 |
|
||
|
v/;k;
& 4 |
|
||
|
v/;k;
& 5 |
|
||
|
5-1 |
|
||
|
5-2 |
|
||
|
5-3 |
|
||
|
5-4 |
HwkdEi
|
|
|
|
5-5 |
|
||
|
5-6 |
|
||
|
5-7 |
|
||
ifjf'k"Vksa dh lwph
|
ifjf'k"V ua- 1 |
|
|
ifjf'k"V ua- 2- |
|
|
ifjf'k"V ua- 3- |
|
|
ifjf'k"V ua- 4- |
|
|
ifjf'k"V ua- 5- |
|
|
ifjf'k"V ua- 6- |
|
|
ifjf'k"V ua- 7- |
|
|
ifjf'k"V ua- 8- |
|
|
ifjf'k"V ua- 9- |
|
|
ifjf'k"V ua- 10- |
|
|
ifjf'k"V ua- 11- |
|
|
ifjf'k"V ua- 12- |
|
|
ifjf'k"V ua- 13- |
|
|
ifjf'k"V ua- 14- |
|
|
ifjf'k"V ua- 15- |
|
|
ifjf'k"V ua- 16- |
|
|
ifjf'k"V ua- 17- |
|
|
ifjf'k"V ua- 18- |
|
|
ifjf'k"V ua- 19- |
|
|
ifjf'k"V ua- 20- |
|
|
ifjf'k"V ua- 21- |
|
|
ifjf'k"V ua- 22- |
|
|
ifjf'k"V ua- 23- |
|
|
ifjf'k"V ua- 24- |
|
|
ifjf'k"V ua- 25- |
|
|
ifjf'k"V ua- 26- |
|
|
ifjf'k"V ua- 27- |
|
|
ifjf'k"V ua- 28- |
izLrkouk
bfrgkl dh
'kq:vkr ls gh euq"; vius vfLrRo dks cuk;s j[kus ds fy, izd`fr ls
la?k"kZ dj jgk gSA Hkys gh euq"; us lkekftd] oSKkfud o rduhdh ds {ks=
esa dkQh izxfr dj yh gSA ijUrq vkt Hkh vkink,a mlds fu;=.k esa ugha gaS oju~
izkS|ksfxd vkSj vkS|ksfxd fodkl us euq";d`r vkinkvksas ds fy, u;s }kj [kksy
fn, gS tks fnu izfrfnu c<+rs tk jgs gSA izfro"kZ fo'o ds dbZa Hkkxksa
esa ,d ;k vf/kd izdkj dh vkinkvksa dk fouk'kdkjh izHkko iM+rk gsS ftlls tku o
eky dk dkQh uqdlku gksrk gSA
Hkkjr ns'k Hkh ck<+]
HkwdEi lw[kk vkfn izkd`frd vkinkvksa ls xzLr gS ftuls ekuo thou dks vf/kdre
{kfr gksrh gSA lw[kk o ck<+ tSlh vkinkvksa ls Qly vkSj ouLifr ds Hkkjh
uqdlku ds vykok i'kq /ku ds lkFk futh rFkk lkoZtfud lEifr;ka Hkh u"V gks
tkrh gSA 1999 esa mfM+lk es vk;s rwQku rFkk 2001 esas xqtjkr dk HkwdEi fouk'k
ds rkts mnkgj.k gSA
vkink
izcU/ku ;kstuk jkT; ,oa ftys esa gksus okyh laHkkfor vkinkvksa tSls HkwdEi]
ck<++] pdzokr] lw[kk] egkekjh] vkS|kfxd o jklk;fud nq?kZVuk,a] vkxtuh] lM+d
nq?kZVuk,a] jsy o ok;q;ku nq?kZVuk,a bR;kfn ls fuiVus gsrq ,d lgk;d nLrkost gSA
jktLFkku o lw[kk ,d nwljs ds i;kZ;okph cu x;s gSaA fiNys 50 o"kksZa (1950&2000) esa ek= N% o"kZ gh
lw[kk jfgr jgs gSa tcfd 44 o"kksZa esa jkT; ds fdlh u fdlh ftys dk Hkkx
vdky xzLr jgk gSA bl izdkj jkT; esa Hkh"k.kre lw[kk yxkrkj 1965&69]
1979&82] 1984&87] 1991&92 o 1999&2000 esa jgkA fiNys nks
n'kdksa esa ek= 1983&84]
1992&93] 1995&96 o 1997&98 gh yxHkx lw[kk o vdky jfgr jgs
gSaA jkT; esa vdky dh fujUrjrk o l?kurk c<+rh tk jgh gSA ftlds ifj.kkeLo:i
jkT; ds ftu ftyksa esa lw[kk dHkh&dHkh iM+rk Fkk og vc LFkkbZ vkink cu x;k
gSA laor 2057 esa jkT; ds 32 esa ls 31 ftys lw[ks ls izHkkfor gq,A lw[kk ek=
izkd`frd dkj.kksa ls gh ugha oju~ ekuo ds vfu;fU=r ty fonksgu] xyr Qlyksa ds
p;u] i;kZoj.k esa vlUrqyu ds dkj.k Hkh gksrk gSA bldk izHkko izR;{k o vizR;{k
:i ls lHkh oxZ ds yksxksas rFkk eosf'k;ksa ij iM+rk gSA ck<+ o HkwdEi Hkh
,slh vkink,a gSa tks foLr`r {ks= esa tu] /ku ,o i;kZoj.k dks izHkkfor djrs gSa
tcfd egkekjh tSlh vkink dk izHkko fo'kky tu lewg ij ns[kk tkrk gSA bu lHkh
izdkj dh vkinkvksa ds izHkkoh izca/ku gsrq O;kid lalk/kuksa ,oa izf'kf{kr
ekuo'kfDr dh vko';drk gksrh gSA
ftyk vkink izcU/ku ;kstuk
vkinkvksa ds izca/ku gsrq cgq&vuqfdz;k ;kstuk gS rFkk izfrdwy fLFkfr ls
fuiVus ds fy, ;g laLFkkxr <kaps dh :ijs[kk fuf'pr djrk gSA ;g ;kstuk
fof'k"V vkinkvksa dh fLFkfr esa fofHkUu laLFkkvksa }kjk dh tkus okyh
xfrfof/k;ksasa dks Hkh lqfuf'pr djrk gSA
1-3
ftyk vkink
izca/ku dk;Z ;kstuk ds mn~ns';
ftyk vkink izcU/ku dk;Z
;kstuk cukus ds mn~ns'; fuEu gSa %&
(1) ftys esas vkinkvksa ls [krjs ds izHkko dk
fo'ys"k.k dj ftys dh rS;kfj;ksa dks fu/kkZfjr djuk A
(2) ftys esa fo|eku fofHkUu vkink fu;a=.k ewyHkwr
lqfo/kkvksa ds Lrj dk irk yxkuk rFkk bldk ftyk iz'kklu dh {kerk c<+kus esa
mi;ksx djukA
(3) vkink U;wuhdj.k ds fofHkUu igywvksa dks {ks=
fo'ks"k dh fodkl ;kstukvksa ds dke esa ykukA
(4) ftys esa iwoZ esa gqbZ vkinkvksa dk fooj.k]
fjdkMZ] vuqHko ds vuqlkj Hkfo"; esa muls fuiVus ds fy, :ijs[kk rS;kj djukA
(5) vkink ds vkus ij fofHkUu foHkkxksa ds leUo;
,oa lkeatL; ls ekud dk;Z izfdz;k viuk dj dk;Zokgh dk fdz;kUo;u djukA
(6) jkT; ljdkj dh uhfrxr :ijs[kk (Policy Plan) ds
vUnj ftyk vkink izca/ku ;kstuk dks ,d izHkkoh izcU/ku vkStkj cukukA
fuf'pr ;kstuk ds vHkko esa
vkink vkus ij dk;ksZa dk leUo; lqpk: :i ls ugha gks ikrkA fdlh ,d dk;Z ij
vR;f/kd /;ku ns fn;k tkrk gS rFkk vU; dk;Z tks fd vR;Ur egRoiw.kZ gksrs gSa
mudks fcYdqy Hkqyk fn;k tkrk gSA ,slh fLFkfr [krjukd gks ldrh gSA vr% iwoZ
vkink izcU/ku ;kstuk vfr&vko';d gS ftlesa dk;Z fcUnq fuEu izdkj gS %&
(d) izfrfdz;k (Reaction/Response) dk;ksZa ds lgh dze dh iwoZ ;kstuk rS;kj djukA
([k) Hkkxhnkj foHkkxksa dh ftEesnkjh fu/kkZfjr
djukA
(x) dk;Zjr fofHkUu foHkkxksa ds dk;Z djus ds
rjhds dk ekudhdj.k (Standarisation) djukA
(?k) miyC/k lqfo/kk vkSj L=ksrksa dh lwph rS;kj
djukA
(M+) L=ksrksa ds izHkkoh izcU/ku dh jpuk djukA
(p) lHkh lgk;rk dk;ksZa dk ikjLifjd leUo; djukA
(N) jkT; Lrjh; fu;a=.k d{k ls lgk;rk ds fy, leUo;
LFkkfir djukA
xqtjkr ds Hkqt {ks= esa
26-1-2001 dks vk;s fouk’kdkjh HkwdEi ls gqbZ =klnh o tkueky ds Hkkjh uqdlku ls
iwjs ns’k dks tw>uk iM+k FkkA blh ifjizs{; esa fnukad 16 Qjojh 2001 dks
jktLFkku ds eq[; lfpo dh v/;{krk esa vkink izcU/ku lEcU/kh fofHkUu fcUnqvksa ij
fopkj fd;k x;kA eq[; lfpo egksn; us fiNys lky dh rhu eq[; vkinkvksa Hkjriqj ds
vk;q/k fMiks esa vkx] chdkusj ds yq.kdj.klj esa ck<+ rFkk fiNys rhu lky ds
lw[ks ds vuqHkoksa ds vk/kkj ij tkudkjh
nsrs gq, crk;k fd lapkj O;oLFkkvkasa dh vlQyrk] iz'kklfud leUo; dh deh] izsl rd
lgh lwpuk dk vHkko rFkk miyC/k lalk/kuksa dk lgh <ax ls iz;ksx u gksus ds
dkj.k dk;Zokgh esa nsjh gksrh gSA blds fy, vko';d gS fd jkT; ,oa ftyk Lrj ij bu
vkinkvksa ls fuiVus o csgrj izcU/ku ds fy, vkink izcU/ku ;kstuk rS;kj dh tk;s
rkfd fcuk foyEc ds dk;Zokgh dh tk ldsA vkink izca/ku ;kstuk essss izR;sd foHkkx
dh vkink iwoZ] vkink ds nkSjku o vkink ds ckn mudh Hkwfedk rFkk miyC/k
lalk/kuksa dk O;kid mYys[k gksxkA ftlls izfrfdz;k ds le; dks de djds vkink dks
fu;af=r fd;k tk ldsA
lhdj ftys dh :ijs[kk
lhdj ftyk jktLFkku ds mRrj&iwohZ Hkkx esa 270
21* fMxzh ls- vkSj 280 12* fMxzh ls- mRrjh v{kka'k rFkk 740 44* fMxzh ls- ls 750 25* fMxzh iwohZ ns'kkUrj ds e/; fLFkr gSA leqnz
ry ls bldh mwWpkbZ 432-31 ehVj ds yxHkx gSA blds mRrj esa >qa>quw]
mRrj&if'pe esa pw:, nf{k.k if'pe esa ukxkSj vkSj nf{k.k iwoZ esa t;iqj ftys dh lhek,a yxrh
gSA ftys dk mRrj&iwohZ dksuk gfj;k.kk jkT; ds egsUnzx<+ ftys ls yxk gqvk
gSA
2-2 iz'kklfud lajpuk
jktLFkku jkT; esa dqy 32
ftys gSa tks fd t;iqj] chdkusj] mn;iqj] vtesj] dksVk] tks/kiqj] dqy N%
lEHkkxksa esas foHkDr gSaA lhdj ftyk t;iqj laHkkx ds vUrxZr vkrk gSA
iz'kkldh; bdkbZ;ka
|
Ø-la- |
mi[k.M |
rglhy |
uxj@ |
xzkeksa dh la[;k |
tul[a;k 1991 |
||
|
vkckn |
xSj vkckn |
dqy ;ksx |
|||||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
|
1 |
Qrsgiqj |
Qrsgiqj y{e.kx<+ |
2 |
118 |
& |
118 |
216798 |
|
2 |
lhdj |
lhdj |
1 |
170 |
& |
170 |
427296 |
|
3 |
uhedkFkkuk |
uhedkFkkuk Jhek/kksiqj |
1 |
150 |
3 |
153 |
275123 |
|
|
;ksx |
6 |
9 |
987 |
13 |
1000 |
1842914 |
bl ftys dk vkdkj
dqN&dqN v/kZpUnz vFkok I;kys tSlk gSA blds nf{k.k Hkkx esa nkarkjkex<+ o
Jhek/kksiqj rglhysa lekfo"V gSa] tks vUnj okyk eksM+ cukrh gSa vkSj ftys
esa tjk lk vUnj dh vksj izos'k dj xbZ gSaA mRrj&if'peh fljk pw: vkSj >qa>quwa
ftyksa ds chp esa lekIr gksrk gS rFkk mRrj&iwohZ fljk >qa>quwa o
t;iqj ftyksa ds chp esa lekIr gksrk gSA
izkd`frd foHkktu
bl ftys dks eksVs rkSj ij
rhu izkd`frd Hkkxksa esa foHkkftr fd;k tk ldrk gS%
¼1½ mRrj&if'pe Hkkx esa
e:LFkyh; {ks=]
¼2½ e/; Hkkx esa igkfM+;ksa
ls ;qDr v/kZ e:LFkyh; {ks= rFkk
¼3½ mRrj ,oa mRrj&iwohZ
Hkkx esa Åapk&uhpk o igkM+h {ks=A
cukoV
ftys dk cM+k Hkkx jsrhyk
{ks= gS] fdUrq lhdj ds mRrj dh vksj ;g cgqrk;r esa gSA jkex<+ ds vkl&ikl
dk mRrjh {ks= v/kZ e#LFkyh; gSA lhdj rglhy ds nf{k.k esa Hkwfe de jsrhyh gSA
nkarkjkex<+ o uhedkFkkuk rglhyksa esa vFkkZRk~ ftys ds nf{k.kh Hkkx esa
nqeVh o mitkÅ gSA
igkfM+;ka
ftys dh igkfM+;ka vjkoyh
J`a[kykvksa dk ,d Hkkx gSA vjkoyh ioZr ekyk dh ,d J`a[kyk nf{k.k ls mRrj dks
pyh xbZ gS tks bl ftys dks yxHkx cjkcj ds nks fgLlksa esa foHkDr dj nsrh gSA
lhdj esa ikbZ tkus okyh igkfM+;ksa dks LFkkuh; :i esa eky[ksr dgk tkrk gSA lhdj
rglhy esa iM+us okyh eky[ksr igkfM+;ksa dh lcls Åaph pksVh leqnzry ls 1]052
ehVj ÅapakbZ ij gS tcfd uhedkFkkuk ds mRrj&iwoZ esa fLFkr iwohZ igkfM+;ksa
rFkk jkex<+ ds iwoZ esa fLFkr nf{k.kh igkfM+;ksa dh ÅapkbZ Øe'k% 798 ehVj o
619 ehVj gSA e/; Hkkx esa Jh ek/kksiqj ds fudV fLFkr lcls Åaph igkM+h dh ÅapkbZ
leqnzry ls Åij yxHkx 502 ehVj vkSj usNok fLFkr if'peh igkfM+;ksa dh ÅapkbZ 361
ehVj gSA
iBkj o eSnku
ftys ds e/; Hkkx esa]
Jhek/kksiqj rglhykUrxZr [kaMsyk ds nf{k.kh {ks= dks ÅcM+&[kkcM+
¼Åaps&uhps½ eSnku ds :i esa oxhZd`r fd;k tk ldrk gSA ftys dk dksbZ Hkh Hkkx
iBkj ds oxZ esa ugha vkrk gSA ftys ds e/; Hkkx dks tylaHkj ;k iu<ky dgk tk
ldrk gS D;ksafd mRrj esa fLFkr ufn;ka mRrj dh vksj cgrh gSa] tcfd nf{k.k esa
fLFkr ufn;ka nf{k.k dh vksj o iwoZ esa fLFkr ufn;ka iwoZ dh vksj izokfgr gksrh
gSaA mRrj&if'pe esa e#LFkyh; {ks= esa tSls&tSls if'pe dh vksj vkxs
c<+s] Hkw&Hkkx dh ÅapkbZ cjkcj ?kVrh tkrh gSA
Hkkjrh; Hkw&oSKkfud
losZ{k.k }kjk fd;s x;s losZ{k.kksa ds vuqlkj lhdj ftys dk vuqfodkl fuEu izdkj
gS %
bl {ks= esa ns[kh xbZ
pV~Vkusa iw.kZr;k nsgyh leqnk; dh e/;ryNVh; fdLe dh gSA tks fd iqjkuh vjkoyh Jsf.k;ksa
ls lqLi"V vlekurk ds dkj.k muls i`Fkd~ cu tkrh gSaA nsgyh leqnk; dh izeq[k
pV~Vkusa uhedkFkkuk ¼rksjkokVh½ dh igkfM+;ksa esa n`f"Vxkspj gksrh gSa tks
fd ftys ds iwohZ ,oa mRrj&iwohZ Hkkxksa esa fLFkr gSA ;s [ksrM+h rkack
iV~Vh ds lkFk&lkFk e/; {ks= esa lkaxjok rd vkSj nf{k.kh&e/; {ks= esa
cktkj ls :ix<+ rd dh ioZr&ekykvksa esa fn[krh gSA nsgyh leqnk; dh
pV~Vkusa vyoj o vtcx<+ 'kSy lewgksa esa foHkkftr dh xbZ gSaA
tyok;q
bl ftys dh tyok;q esa rst
xehZ] vYi xehZ] B.Mk 'khrdky vkSj dsoy ekulwu ds LoYi dky dks NksM+dj gok dh
'kq"drk okys y{k.k ik;s tkrs gSaA vk/ks uoEcj ls ysdj Qjojh ds vUr rd lnhZ
dk ekSle jgrk gS] blds ckn xzh"edky dk vkxeu gksrk gS tks twu ekl ds vUr
rd pyrk gSA fQj nf{k.k&if'peh ekulwu dk ekSle vkrk gS tks yxHkx vk/ks
flrEcj rd jgrk gSA blds ckn okys ,d efgus dks ekulwu ds ckn dk vFkok tkrh gqbZ
ekulwu dk dky dgk tk ldrk gSA
rkieku
ftys esa dsoy ,d gh ekSle
foKku lEcU/kh os/k'kkyk gS tks lhdj esa LFkkfir gSA ekpZ ls twu dk le; ,slk gS
tc rkieku esa fujUrj o`f) gksrh gS vkSj ebZ o twu o"kZ dk lokZf/kd xeZ
fgLlk gskrk gSA ebZ esa ek/; nSfud vf/kdre rkieku 39-70 ls- vkSj ek/; nSfud
U;wure rkieku 24-30 ls- jgrk gSA twu esa jkf= dk rkieku ebZ dh
vis{kk vf/kd gksrk gSA xehZ ds ekSle esa /kwy Hkjh xeZ gok,a pyrh gsa ftlls
cspSuh c<+ tkrh gS o xehZ cgqr Hkh"k.k gks tkrh gSA fdlh&fdlh fnu
vf/kdre rkieku 440 ls ;k 450 ls rd igqap tkrk gSA twu ds
vafre fnuksa ds djhc] nf{k.k&if'peh ekulwu ds vkxeu ij rkieku esa dqN gn rd
fxjkoV vkrh gS fdUrq xehZ ls jkgr eglwl ugha gksrh D;ksafd vknzZrk esa o`f) gks
tkus ls Åel c<+ tkrh gSA nf{k.k&if'peh ekulwu dh lekfIr ij yxHkx vk/ks
flrEcj rd fnu ds rkieku esa c<+ksrjh gks tkrh gSA fdUrq jkrsa vis{kkd`r dkQh
B.Mh gksrh gSaA vk/ks uoEcj ds ckn tuojh rd fnu vkSj jkr nksuksa ds rkieku esa
rsth ls fxjkoV vkrh gSA tuojh esa] tks fd lcls B.Mk eghuk gksrk gS ek/; nSfud
vf/kdre rkieku 22-00 ls- o ek/; nSfud U;wure rkieku 5-80
ls- jgrk gSA 'khrdky ds nkSjku tc mRrjh Hkkjr ls gksdj xqtjus okys ekSle
lEcU/kh fo{kksHkksa ds QyLo:i 'khr ygjsa bl ftys dks izHkkfor djrh gSa rks ml
le; U;wure rkieku ikuh ds teko fcUnq ls nks ;k rhu fMxzh uhps rd Hkh pyk tkrk
gSA
rkieku ,oa vknzrk
|
o"kZ |
vf/kdre rkieku |
U;wure rkieku |
vkSlr rkieku |
vkSlr vknzrk |
|
1996 |
46-0 |
0-4 |
24-9 |
57-0 |
|
1997 |
45-5 |
1-0 |
23-1 |
58-0 |
|
1998 |
47-9 |
2-00 |
23-4 |
56-00 |
|
1999 |
45-5 |
3-4 |
vizkIr |
vizkIr |
|
2000 |
VizkIr |
vizkIr |
vizkIr |
vizkIr |
o"kkZ
okf"kZd lkekU;
o"kkZ 466 feyhehVj gSA tcfd 1998 esa 498 feyhehVj okf"kZd o"kkZ
ntZ dh xbZA
okf"kZd o"kkZ
|
Ø-la- |
o"kZ@dsUnz |
lkekU; o"kkZ |
okLrfod o"kkZ |
lkekU; |
|
1- |
Qrsgiqj |
44-37 |
41-30 |
¼&½ 3-07 |
|
2- |
y{e.kx<+ |
50-43 |
22-80 |
¼&½ 27-63 |
|
3- |
lhdj |
45-76 |
20-30 |
¼&½ 25-46 |
|
4- |
nkarkjkex<+ |
44-78 |
32-70 |
¼&½ 12-08 |
|
5- |
Jhek/kksiqj |
48-30 |
27-80 |
¼&½ 20-50 |
|
6- |
uhedkFkkuk |
50-51 |
29-00 |
¼&½ 21-51 |
|
7- |
jkex<+ |
39-37 |
21-20 |
¼&½ 18-17 |
fo'ks"k _rq iz?kVuk,a
nf{k.k&if'pe ekulwu ds
ekSle esa caxky dh dh [kkM+h esa vonkc ¼Depressions½ iSnk gksrs gSa vkSj tc ;s
ns'k ds e/; Hkkx esa gksdj xqtjrs gSa rks bl ftys dks Hkh ;nk&dnk izHkkfor
djrs gSa] ftlds dkj.k nwj&nwj rd ?ku?kksj o"kkZ gksrh gksrh gSA oSls
yxHkx iwjs o"kZ Hkj gh rst gok,a pyrh jgrh gS fdUrq xzh"e dky ds
mRrjk/kZ esa rFkk nf{k.k&if'peh ekulwu ds ekSle esa budk tksj vis{kkd`r
vf/kd jgrk gSA xehZ ds ekSle esa vk/kh o /kwy Hkjh gokvksa dk tksj c<+ tkrk
gSA
feV~Vh ¼e`nk½
ftys dh dh feV~Vh ¼Hkwfe½
dks eksVs rkSj ij bl izdkj oxhZd`r fd;k x;k gS % jsrhyh feV~Vh o yky jsrhyh
feV~Vh] nf{k.kh Hkkx esa QSys gq, ckyw ds Vhcksa lfgr igkfM+;ksa ds ySFkslksy o
jsxkslksy rFkk iwohZ Hkkx esa izkphu tyks<+ feV~VhA
yky feV~Vh dh cukoV gYdh
gS] Nsnnkj ,oa HkqjHkqjh lajpuk lfgrA blesa FkksM+h&FksMh ek=k esa ?kqy'khy
yo.k ekStwn gksrs gsa rFkk ukbVªkstu] g;wel] QklQksfjd ,flM o pwus dh deh ikbZ
tkrh gSa bldh xgjkbZ o mitkÅiu esa cgqr QdZ gksrk gSA o"kkZ esa Iykfor
rFkk flafpr fLFkfr;ksa ds vUrxZr ;g feV~Vh fofo/k izdkj dh Qlyksa ds fy;s mi;qDr
gksrh gSA
jsrhyh feV~Vh [kkjh vFkok
yo.k;qDr rFkk ikuh dh deh okyh ¼vFkkZr~ 'kq"d½ gksrh gSA bl feV~Vh esa
QklQsV rÙo feyrk gS ftldh rqyuk dN tkyks< fefV~V;ksa ls dh tk ldrh gS rFkk
ukbVªsV~l ds :i esa ukbVªkstu feyrk gS tks feV~Vh ds mitkÅiu dks c<+krk gSA
;fn i;kZIr flapkbZ miyC/k djkbZ tk;s rks jsrhyh Hkwfe esa vf/kd Qly mitkbZ tk
ldrh gSaA
Hkwfe mi;ksx
bl ftys dk dqy HkkSxksfyd
{ks= 7]74]244 gSDVs;j gSA 1999&2000 ds nkSjku Hkwfe mi;ksx dh n`f"V ls
fjiksfVZax {ks= 774]943 gSDVs;j FkkA
1999&2000 ds nkSjku bl
ftys dh Hkwfe mi;ksx dk oxhZdj.k fuEu izdkj Fkk %&
|
Ø-la- |
Hkwfe mi;ksx dk oxhZdj.k |
{ks=Qy ¼gSDVs;j esa½ |
dqy {ks=Qy dk izfr'kr |
|
|
ou |
59]886 |
7-73 |
|
|
d`f"k v;ksX; Hkwfe |
|
|
|
|
d`f"k ds vfrfjDr
vkSj dke esa yh xbZ Hkwfe |
32]630 |
4-21 |
|
|
catj ,oa tksr jfgr Hkwfe |
8]353 |
1-07 |
|
|
;ksx |
40]985 |
5-28 |
|
|
tksr jfgr Hkwfe iM+r dks
NksM+dj vU; |
|
|
|
|
LFkk;h pkjkxkg ,oa vU;
xkSpj Hkwfe |
43]700 |
5-64 |
|
|
o`{kksa ds >q.M rFkk
ckx |
163 |
0-02 |
|
|
d`f"k ;ksX; catj
Hkwfe |
5970 |
0-77 |
|
|
;ksx |
49833 |
6-43 |
|
4. |
iM+r Hkwfe |
|
|
|
|
vU; iM+r Hkwfe |
39]960 |
5-16 |
|
|
pkyw iM+r Hkwfe ¼,d
o"khZ;½ |
50]953 |
6-58 |
|
|
;ksx |
90]913 |
11-74 |
|
5. |
okLrfod cks;k x;k {ks=Qy
¼mit ?kVjkdj½ |
529676 |
68-82 |
|
|
dqy ;ksx |
771293 |
100-00 |
|
6. |
leLr cks;k x;k {ks=Qy |
748234 |
96-64 |
|
7. |
,d ckj ls vf/kd cks;k x;k
{ks=Qy |
218558 |
41-26 |
Qlysa
cktjk] Tpkj] eDdk] xsgw¡]
tkS] pkoy] NksVk vukt] puk] rwj] fry] jkbZ ,oa ljlksa] vylh] ewaxQyh] xUuk]
fepZ] vkyw] dikl] rEckdw] twV bR;kfn
ufn;ka
ftys esa dksbZ ckjgeklh unh
ugha gSA Qrsgiqj o y{ke.kx<+ rglhyksa esa lekfo"V {ks= e#LFkyh; bykdk
gS vkSj ogka ij tks Hkh FkksM+h cgqr Ok"kkZ gksrh gS mlds ikuh dks ckyw
jsr lks[k ysrh gSA
nkarkjkex<+] Jhek/kksiqj
o uhedkFkkuk rglhyksa esa dqNsd ty L=ksr gSa tks dqN egRoiw.kZ gSaA bu L=ksrksa
ds uke gSa% esa/kk] dkaVyh] nksgu]
d`".kkorh o lkchA esa/kk nkarkjkex<+ o Jhek/kksiqj rglhyksa esa
cgrh gSA dkaVyh Jhek/kksiqj rglhy esa [kaMsyk ds ikl ls fudyrh gS vkSj
mRrj&iwohZ fn'kk esa bl ftys ls ckgj izokfgr gksrh gqbZ >qa>quwa ftys
esa izos'k dj tkrh gSA nksgu] ftys ds mRrj&iwohZ {ks= ds Åijh Hkkx esa cgrh
gS vkSj mlds ekewyh ls Hkkx ls gksdj xqtjrh gSA uhedkFkkuk ds nf{k.k&iwoZ
esa fLFkr igkfM+;ksa esa ls fudyus ds i'pkr~ d`".kkorh mRrj&iwohZ
fn'kk esa cgrh gqbZ ftys ds ckgj fudy tkrh gSA lkch rFkk lkfgch dsoy uhedkFkkuk
rglhy esa vtesjh xkao esa ls izokfgr gksrh gSA lhdj rglhy esa j?kqukFkx<+]
g"kZ vkSj dkyk[ksr uked ukys gSaA g"kZ o dkyk[ksr ukyksa dk mn~xe
LFky lhdj gS vkSj budh yEckbZ Øe'k% 6 fd-eh- o 5 fd-eh- gSA ;s ukys o"kkZ
_rq esa ikuh dks cgk ys tkus gsrq izokfgr gksus okys ,d vU; egRoiw.kZ tyL=ksr
jkuksyh dh unh esa fey tkrk gS] ftlds rV ij jkuksyh uke dk ,d egRoiw.kZ xkao
clk gqvk gSA
tula[;k
1991 dh tux.kuk ds vuqlkj
lhdj ftys dh tula[;k ds vkadM+s fuEukqlkj gSA
|
dqy tula[;k gkÅl gksYM |
260916 |
|
dqy tula[;k |
1]842]914 |
|
iq:"k |
947]282 |
|
L=h |
895]682 |
|
fyaxkuqikr ¼1991½ |
946 |
|
uxjh; tula[;k |
387]521 |
|
Xzkeh.k tula[;k |
1]455]393 |
|
tula[;k ?kuRo |
238 |
|
uxjh; |
2022 |
|
Xzkeh.k |
193 |
|
lk{kjrk |
42-49 izfr'kr |
rglhyokj xzkeh.k ,oa uxjh; tula[;k & 2001
|
Ø-la- |
rglhy |
{ks= |
tula[;k |
fyaxkuqikr ¼efgyk,sa izfr
gtkj iq#"k½ |
||
|
|
|
|
iq#"k |
L=h |
;ksx |
|
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
|
1 |
Qrsgiqj |
xzkeh.k ;ksx |
76838 131773 |
77265 |
154103 |
1006 |
|
2 |
y{e.kx<+ |
xzkeh.k ;ksx |
120020 |
116265 |
236285 |
969 |
|
3 |
lhdj |
xzkeh.k ;ksx |
176504 |
168411 |
344951 |
954 |
|
4 |
nkarkjkex<+ |
xzkeh.k ;ksx |
169370 |
163746 |
333116 |
967 |
|
5 |
Jhek/kksiqj |
xzkeh.k ;ksx |
219412 |
210143 |
429555 |
958 |
|
6 |
uhedkFkkuk |
xzkeh.k ;ksx |
164676 |
152607 |
317283 |
927 |
vuqlwfpr tkfr;ksa ,oa vuqlwfpr tutkfr;ksa dh tula[;k dk forj.k
|
Ø-la- |
rglhy |
vuqlwfpr tkfr;ka |
vuqlwfpr tu tkfr;ka |
||||
|
iq#"k |
L=h |
;ksx |
iq#"k |
L=h |
;ksx |
||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
|
|
1981 |
96755 |
92679 |
189434 |
19081 |
17471 |
36552 |
|
|
1991 |
133681 |
124421 |
258102 |
25622 |
23265 |
48887 |
|
|
rglhy ¼1991½ |
|
|
|
|
|
|
|
1- |
Qrsgiqj |
16621 |
15889 |
32510 |
497 |
505 |
1002 |
|
2- |
y{e.kx<+ |
19772 |
18939 |
38711 |
1061 |
976 |
2037 |
|
3- |
lhdj |
30439 |
28258 |
58697 |
2923 |
2588 |
5511 |
|
4- |
uhedkFkkuk |
19114 |
17186 |
36300 |
8798 |
7869 |
16667 |
|
5 |
Jhek/kksiqj |
24996 |
22621 |
47617 |
8439 |
7789 |
16228 |
|
6- |
nkarkjkex<+ |
22739 |
21528 |
44267 |
3905 |
3537 |
7442 |
;krk;kr ,oa lapkj
lM+d ekxZ
lhdj ftys ls ,dek=
jk"Vªh; jktekxZ ua- 11 ¼vkxjk&t;iqj&lhdj&chdkusj½ ls gksdj
xqtjrk gS ftys esa ftldh yEckbZ 152 fd-eh- gSA blds vykok 3 jktekxZ Hkh xqtjrs
gSaA rhuksa gh jktekxZ iSVsaM gSa] rFkk lkjs o"kZ eksV okgu pykus ;ksX;
gSaA ftys dh eq[; lM+ds djhc&djhc jktekxksZa ds leku Lrj dh gh gSa vkSj
egRoiw.kZ foi.ku dsUnzksa dks tksM+rh gSaA ftys ¼1999&2000½ esa lM+dksa dh
dqy yEckbZ 2495 gS ftlesa lHkh dPph&iDdh] jkT; ,oa jk"Vªh; lMdksa dh
yEckbZ lfEeyr gSA
lM+dsa ,oa mudk oxhZdj.k
|
o"kZ |
jk"Vªh; ekxZ |
isUV dh gqbZ lM+dsa |
/kkfRod lM+dsa |
xzsoy |
dPps jkLrs |
;ksx |
lM+d ls tqM+s gq, xzkeksa
dh la[;k ¼1991 ds vuqlkj½ |
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
|
1995&96 |
129 |
1539 |
151 |
455 |
& |
2145 |
547 |
|
1996&97 |
129 |
1639 |
183 |
394 |
& |
2216 |
585 |
|
1997&98 |
151 |
1792 |
202 |
369 |
& |
2363 |
598 |
|
1998&99 |
151 |
1920 |
192 |
360 |
& |
2472 |
609 |
|
1999&2000 |
151 |
1979 |
178 |
338 |
& |
2495 |
630 |
jsyekxZ
;g ftyk mÙkj jsYos dh
ehVjxst ykbZu ls tqM+k gqvk gSA ftys esa dqy 23 jsYos LVs'ku gSaaaA
ok;qekxZ
ftys ,d Hkh gokbZ vM~Mk
ugha gS fdUrq fudVLFk t;iqj dk lkaxkusj gokbZ vM~Mk gSA
'kfDr dsUnz ,oa fo|qrhdj.k
ftys dksbZ Hkh 'kfDr dsUnz
ugha gSA fdUrq fctyh dk izcU/k 200 ds-ch-] 132 ds-ch-] 110 ds-ch- vkSj 33
ds-ch- }kjk fd;k tkrk gSA orZeku esa ftys ds lEiww.kZ 1000 xk¡oksa dks
fo|qfrd`r dj fn;k x;k gSA
|
o"kZ |
Mkd?kj |
rkj?kj |
VsyhQksu dsUnz |
lkoZtfud lans'k dk;kZ- |
LFkkuh; dk;kZy; |
,l-Vh-Mh @ih-lh-vks- |
ysVj ckDl |
|
1995&96 |
462 |
96 |
42 |
42 |
9 |
482 |
1111 |
|
1996&97 |
462 |
96 |
42 |
42 |
9 |
532 |
1116 |
|
1997&98 |
464 |
158 |
42 |
42 |
9 |
532 |
1116 |
|
1998&99 |
468 |
158 |
69 |
42 |
9 |
557 |
1162 |
|
1999&2000 |
468 |
158 |
71 |
42 |
9 |
569 |
1162 |
L=ksr lkaf[;dh; :ijs[kk]
jktLFkku] 2000
ftys dh foink o tksf[ke dh laosnu'khyrk dk vkadyu
vkink,a thou ij izfrdwy
izHkko Mkyrh gS rFkk vkink ds ?kfVr gksus ds mijkUr loZ= fouk'k] nqnZ'kk] la=kl
dk n`'; mRiUu gks tkrk gSA vkink izHkkfor yksxksa dks iqu% iwokZfLFkfr esa vkus
es dbZ n'kdksa dk le; yx tkrk gSA thfodk ds fuEuLrj o de tkx:drk us u dsoy
vkinkvksas ds Hk;adj izHkko dks c<+k;k gS cfYd ;g vkfFkZd fodkl esa :dkoV dk
xaHkhj dkj.k Hkh cuk gSA vkink ds ?kVus ls mlds izHkko o {ks= dh ifjf/k esa
lHkh yksx izHkkfor gksrs gSSA ysfdu xjhc] efgyk,a] cPps] cqtqxZ o viax yksx
blls vf/kd izHkkfor gksrs gS D;ksafd mudh vkfFkZd ,oa 'kkjhfjd d"V lgu
djus dh {kerk cgqr de gksrh gSaA
vr% ;g vko';d gS fd fdlh
Hkh ftys esa laHkkfor ?kfVr gksus okyh foinkvksa dh igpku] mlls gksus okys
tksf[ke] mldh ifjf/k esa vkus okys {ks=kssa] cPpksa] cqtqxkZsaa] efgykvksa]
fu%'kDrtuks o xjhch js[kk ls uhps thou ;kiu djus okys yksxksa dh igpku] ml {ks=
esa jgus okys yksxksa dh vkfFkZd] lkekftd o HkkSfrd losanu'khyrk dh igpku rFkk
vkink ds izHkko ls fuiVus ds fy, mudh {kerk dk vkadyu djds tksf[ke dh laosnu'khyrk dks Kkr fd;k tk;s rkfd vkinkvksa ds [krjs
dks de djus ds fy, ;kstuk rS;kj djds fØ;kfUor dh tk ldsA
3-1
laHkkfor foinkvksa dh igpku
vkink izcU/ku ij ?kfVr mPp
Lrjh; desVh us 31 rjg dh vkinkvksa dks fpfUgr fd;k gS ftUgsa eq[;r% ikap
Hkkxksa esa foHkDr fd;k gSA
·
tyok;q
lEcfU/kr & ck<+] lw[kk] pØokr] ckny dk QVuk] xeZ vkSj
BaMh gok;sa] rwQku ,oa fctyh dk fxjukA
·
HkwxHkZ
lEcfU/kr & HkwdEi] HkwL[kyu] ck¡/k dk VwVuk] [kku esa vkx
yxukA
·
jlk;fud]
vkS|ksfxd ,oa ijek.kq lEcfU/kr & jlk;fud ,oa vkS|ksfxd
foink ,oa ijek.kq foinkA
·
nq?kZVuk
lEcfU/kr & vkx] ce foLQksV] ok;q] lM+d ,oa jsy nq?kZVuk]
[kku esa ck<+ vkuk] eq[; Hkouksa dk <gukA
·
tSfod
vkink,¡ & egkekjh] fVM~Mh ny vkØe.k] tkuojksa dh egkekjh
bR;kfnA
lhdj ftys dh foink o tksf[ke dh laosnu'khyrk ds vkadyu
ds fy, ftys ds vf/kdkfj;ksa] tuizfrfuf/k;ksa] xSj ljdkjh laxBuksa us ftyk vkink
izcU/ku ;kstuk ij ,d fnolh; dk;Z'kkyk esa ftys esa gksus okyh laHkkfor vkink,a]
muls izHkkfor gksus okys yksx rFkk foinkvksa ls fuiVus ds fy, ftys dh {kerk dk
vkadyu fd;kA
dk;Z'kkyk ds ftysa esa
laHkkfor 7 vkink,a fpfUgr dh x;hA buesa ls eq[; 5 foinkvksa ds fy, foLr`r o
fof'k"V dk;Z ;kstuk ,oa vU; foinkvksa ds fy, lkekU; dk;Z ;kstuk cukus dh
vuq'kalk dh x;hA
ftys
esa fof’k"V lEHkkfor vkink,a
1-
lw[kk
2-
ck<+
3-
nq?kZVuk
4-
vkx
5- HkwdEi
oju~ vU; 2 foink,a jklk;fud
,oa vkS|ksfxd nq?kZVuk,¡] vksyko`f"V rki ¼yw½ o 'khr?kkr gSaA
fdlh Hkh LFkku dh laonsu'khyrk ogka ds yksxksa ds
thou Lrj] ogka dh fLFkfr] jgus ds LFkku o ?kVuk ?kVus ds le; ij fuHkZj djrh gSA
yksx
+ fLFkfr
+
LFkku + le; + ?kVuk
¼1½ HkkSfrd laosnu'khyrk
Hkou] vk/kkjHkwr <kapk]
thou /kkjd oLrqvksa dh iwfrZ dk ekxZ] ifjogu] nwjlapkj] tu lqfo/kk,a vko';d tu
lsok,a tSls LokLF;] tykiwfrZ] rFkk d`f"k] HkkSfrd lk/ku gSa ftuls HkkSfrd
laosnu'khyrk dk vkadyu fd;k tkrk gSA
?kjksa dks mudh cukoV rFkk
Hkou lkexzh ds vk/kkj ij pkj eq[; Hkkxksa esa oxhZd`r dj ldrs gSaA
¼v½ feV~Vh dh nhokj
<kyw] dPph feV~Vh dh bZaVksa ,oa LFkkuh; miyC/k iRFkj
¼c½ idh gqbZ bZaVksa ;k
cM+s iRFkj ds ?kj
¼l½ lqn`<+ ;k etcwr
bekjrsa] ydM+h ds <k¡pksa ds lkFk
¼n½ gYds] ydM+h] iÙkksa
vkfn dh >ksaifM+;k¡
¼v½ feV~Vh dh nhokj <kyw] dPph feV~Vh dh bZaVksa ,oa LFkkuh;
miyC/k iRFkj
ftys dk yxHkx 15 izfr'kr
Hkkx la'kksf/kr ljdkjh ekid ds vuqlkj VII (MKS) rd rhozrk ds HkwdEi
vkus ds e/;e uqdlku lEHkkfor {ks= esa vkrk gSA
¼c½ idh gqbZ bZaVksa ;k cM+s iRFkj ds ?kj
ftys esa idh gqbZ bZaVksa
;k cM+s iRFkjksa ds cus ?kjksa dks vR;f/kd
uqdlku okys lEHkkfor {ks= esa e/;e uqdlku gksus dh laHkkouk gSA
¼x½ lqn`<+
;k etcwr bekjrsa] ydM+h ds <k¡pksa ds lkFk
bl rjg ds ?kjksa dks de
uqdlku gksus dh lEHkkouk gS vFkkZr~ HkwdEi dh n`f"V ls dqN gn rd bUgsa Bhd
dgk tk ldrk gSA
n½ gYds] ydM+h] iÙkksa vkfn dh >ksaifM+;k¡
gYds Hkou fuekZ.k ds ?kj
tSls >ksaifM+;k¡ gYds ydM+h] iÙkksa
vkfn dh lkexzh ls cus gq, gSa tks
HkwdEi dh n`f"V ls rks dkQh lqjf{kr gS ysfdu rst gok;s vxj 47 ,e@lS- ls
pyrh gS rks bu ?kjksa esa vR;f/kd uqdlku dh lEHkkouk gSA
¼2½ vkfFkZd] lkekftd laonsu'khyrk
gkfu]
izR;{k o vizR;{k] xkS.k izHkko] xjhch] lalk/kuksa dh dehA
lhdj ftys esa 1997 esa fd;s
x;s v/;;;u ds vuqlkj xjhch js[kk ls uhps jgus okys ifjokjksa dh la[;k 28460 gS
tcfd dqy ifjokj 248931 FksA vxj xjhch js[kk ls uhps jgus okys ifjokjksa dks
lkekftd ifjis{k esa ns[ksa rks dqy xjhch js[kk ls uhps jgus okys 12281 vuqlwfpr
tkfr 1636 ifjokj vuqlwfpr tutkfr ds
rFkk 6937 ifjokj vU; fiNM+h tkfr;ksa ds gSaA
3-3 [krjk
HkkSfrd]
lkekftd ,oa ikfjfLFkfrd vkfn detksj lajpukvksa dks [krjk vf/kd gksrk gSA ;g bl
ckr ij fuHkZj djrk gS fd foink dh izp.Mrk fdruh Fkh vkSj vlqj{kk dh fLFkfr
fdruh FkhA [krjk] foink vkSj laonsu'khyrk ij fuHkZj djrk gSA
[krjk = foink + laonsu'khyrk
|
Ø-la- |
foink |
rhozrk |
ckjEckjrk |
izHkko |
iwoZ
psrkouh dh
fo'olfu;rk |
vkink
dks jksdus o U;wuhdj.k gsrq ljdkjh dne |
tu
lgHkkfxrk |
izcU/ku
gsrq iz'kklu dh {kerk |
ljdkjh
vf/kdkfj;ksa dh vkink ds fo"k; esa tkudkjh |
tuizfrfuf/k;ksa
dks vkinkvksa ds fo"k; esa tkx:drk |
|||||||||||
|
|
|
|
|
tula[;k |
tkuoj |
d`f"k |
is;ty |
jsy |
jksM+ |
nwjHkk"k |
ck¡/k |
unh |
ugj |
vLirky |
Hkou |
|
|
|
|
|
|
|
1.
|
lw[kk |
2 |
2 |
2 |
2 |
2 |
1 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
3 |
1 |
1 |
2 |
2 |
2 |
|
2.
|
ck<+ |
2 |
1 |
1 |
1 |
1 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
1 |
0 |
1 |
2 |
2 |
2 |
2 |
2 |
2 |
|
3.
|
ckny QVuk |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
1 |
0 |
2 |
2 |
1 |
1 |
|
4.
|
yw |
2 |
2 |
1 |
1 |
1 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
2 |
2 |
2 |
2 |
2 |
2 |
|
5.
|
'khrygj |
2 |
2 |
1 |
0 |
1 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
2 |
2 |
2 |
2 |
2 |
2 |
|
6.
|
pØokr |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
1 |
1 |
0 |
1 |
1 |
1 |
|
7.
|
vksyo`f"V |
1 |
1 |
1 |
1 |
1 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
1 |
0 |
2 |
2 |
1 |
1 |
|
8.
|
ikyk |
1 |
< | ||||||||||||||||||